ΟΙ ΕΞΙ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΥΣ
του Δημήτρη Σπύρου
Η κινηματογραφική εκπαίδευση , είναι αδύνατο να λειτουργήσει με θετικά αποτελέσματα αν δεν συνεργάζεται αρμονικά με το «θεσμό» Κινηματογράφος για Παιδιά και Νέους, ο οποίος με τη σειρά του είναι καταδικασμένος σε μαρασμό αν δεν βρίσκεται σε άμεση επαφή με το «θεσμό» σχολείο. Οι δυο αυτοί θεσμοί συγκλίνουν, ως συγκοινωνούντα δοχεία. Φυσικός αποδέκτης των προϊόντων του Κινηματογράφου για Παιδιά και Νέους είναι κυρίως οι μαθητές , είτε μέσα στις σχολικές αίθουσες, είτε στους κινηματογράφους είτε στα πολιτιστικά κέντρα και στις λέσχες.
Η αναγκαιότητα της συνεργασίας των δύο αυτών θεσμών, γίνεται κατανοητή αν αντιληφθούμε ότι ο Κινηματογράφος για Παιδιά και Νέους, είναι κάτι παραπάνω από την παραγωγή οποιονδήποτε ταινιών και εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Κάτι περισσότερο από τη συγκίνηση, χαρά ή πλήξη κι απ΄ τη γνώριμη μυρωδιά του ποπ-κόρν.
Έχει έξι διαστάσεις, οι οποίες συμβάλλουν σημαντικά στην αισθητική καλλιέργεια, στην πνευματική και ψυχική ανάπτυξη καθώς και στην αυτενέργεια των παιδιών και των νέων. Οι έξι αυτές διαστάσεις σύμφωνα με τον ερευνητή του Γερμανικού Ιδρύματος Νεότητας κ. Jurgen Barthelemes, καθιστά εξαιρετικής σημασίας το ρόλο όσων ενηλίκων δραστηριοποιούνται στον τομέα του κινηματογράφου για παιδιά και νέους και πρέπει να διαθέτουν γνώση, ευαισθησία αλλά και αγωνιστικότητα για να εξασφαλίζουν τους απαραίτητους πόρους.
1.Η εκπαιδευτική διάσταση.
Ο κινηματογράφος για παιδιά και νέους(και εννοούμε πάντα τον ποιοτικό κινηματογράφο), προσφέρει στα παιδιά μια μεγάλη ποικιλία θεμάτων και ιστοριών, οι οποίες δίνουν απαντήσεις στις γεμάτες περιέργεια ερωτήσεις τους για τον κόσμο και το νόημα της ζωής.
Τα παιδιά θέλουν να μεγαλώσουν, να γίνουν αποδεκτά και να αγαπηθούν χωρίς όρους και επιζητούν αξιόπιστες σχέσεις τόσο με τους συνομήλικούς τους όσο και με τους ενήλικες. Προτιμούν συγκεκριμένα θέματα γιατί έχουν τις δικές τους ανάγκες και δίνουν δικές τους ερμηνείες σ΄ όσα συμβαίνουν στο οικογενειακό, σχολικό και κοινωνικό τους περιβάλλον.
Ένας ενήλικας, ένας κινηματογραφιστής, εκπαιδευτικός ή θεσμικός παράγοντας που εργάζεται στον τομέα του Κινηματογράφου για Παιδιά και Νέους, πρέπει να γνωρίζει τις ανάγκες των παιδιών. Πρέπει να βλέπει το ρόλο του ως ρόλο βοηθού στη μάθηση. Πρέπει να έχει γνώσεις για τον κινηματογράφο, θεωρητικές και πρακτικές. Να ενδιαφέρεται για μια καλή προβολή, με σωστή εικόνα και ήχο και να μπορεί να δημιουργεί μια όμορφη ατμόσφαιρα. Να ξέρει να εξηγεί πως παράγεται μια ταινία, πως λέγεται μια ιστορία, ποια είναι η προϊστορία και η ιστορία του κινηματογράφου, πως εξελίχτηκε η τέχνη του κινηματογράφου από την εποχή των βουβών ταινιών ως σήμερα κλπ.
Εκπαιδεύω, σημαίνει συνοδεύω το παιδί χωρίς άμεσες επεμβάσεις και για να συμβεί αυτό πρέπει νάμαι ενήμερος για τη ζωή και τα ερωτήματα των παιδιών τα οποία ανέκαθεν ήσαν και θα είναι για πάντα πολλά.
2 Η αισθητική διάσταση.
Ο κινηματογράφος είναι για τα παιδιά χώρος όπου καλλιεργούνται η αντίληψη και οι αισθήσεις τους. Η κινηματογραφική θέαση απαιτεί τη συμμετοχή όλων των αισθήσεων του παιδιού. Οι ταινίες είναι πολύπλοκα έργα τέχνης. Είναι φτιαγμένες από εικόνες που κινούνται και ήχους φυσικούς, τεχνητούς, ομιλία και μουσική. Ο κινηματογράφος είναι η έβδομη τέχνη και «κουβαλάει» την εμπειρία των παλιότερων τεχνών και υφίσταται και την επίδρασή τους. Είναι παιδί της βιομηχανικής εποχής κι έχει την ικανότητα ν΄ αξιοποιεί δημιουργικά όλα τα επιτεύγματα της τεχνολογίας χωρίς να χάνει την υπόστασή του ως τέχνης. Τα κινηματογραφικά έργα έχουν τη δική τους γλώσσα και τους δικούς τους κανόνες. Αναφέρονται σε διαφορετικές χρονικές στιγμές και βασίζονται σε δραματικές ενότητες. Γι΄ αυτό έχουν και διαφορετικό ρυθμό από την καθημερινή ζωή. Πάντα χρειάζεται κανείς κάποιο χρόνο για να επανέλθει στην πραγματικότητα μετά από την παρακολούθηση κάποιας ταινίας. Οι ταινίες προσανατολίζονται στο συναίσθημα και η γλώσσα του συναισθήματος συνδέεται στενά με την αισθητική αντίληψη.
3.Η συναισθηματική διάσταση.
Ο κινηματογράφος συνδέεται με την απόλαυση, τη διασκέδαση ή την ανία, υπάρχει σ΄ αυτόν η πραγματικότητα και η φαντασία, υπάρχουν αισθήματα και συναισθήματα, όταν τα παιδιά «μπαίνουν» στην ιστορία.
Ποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί με επιχειρήματα ότι η παρακολούθηση μιας ταινίας από παιδιά σε μια σκοτεινή αίθουσα είναι μια παθητική διαδικασία κατανάλωσης και δεν απαιτεί προσωπική ανάμιξη;
Αντιθέτως, είναι ενεργητική διαδικασία. Βλέποντας κανείς τα παιδιά στο σινεμά παρατηρεί τα κόκκινα μάγουλα και αυτιά τους, τα ιδρωμένα χέρια τους, τα μάτια τους που λάμπουν. Τα παιδιά γελάνε ή κλαίνε, θυμώνουν ή λυπούνται, κουλουριάζονται, στριφογυρίζουν στην καρέκλα τους. Πραγματικά, αυτό είναι κάθε άλλο από παθητική κατανάλωση. Η εμπειρία της παρακολούθησης μιας ταινίας είναι μια δραστηριότητα που συνδέεται με τη γοητεία και την τέρψη. Το περιεχόμενο των ποιοτικών ταινιών για παιδιά συχνά αφορά καταστάσεις και θέματα που προσφέρουν απαντήσεις στα καυτά ερωτήματα που συχνά τα παιδιά κρατούν για τον εαυτό τους και προσπαθούν ν΄ απαντήσουν μόνα τους. Μια ταινία μπορεί να τους δώσει κάποιες απαντήσεις και να επηρεάσει τα συναισθήματά τους για καταστάσεις ή πρόσωπα.
Θα μπορούσαμε επίσης να προσθέσουμε μια «βιογραφική» όψη σ΄ αυτή τη συναισθηματική διάσταση. Κάποιες ταινίες μπορούν να συνοδεύουν τους ανθρώπους καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους. Εμείς οι ενήλικες – πολλοί από εμάς – θυμόμαστε εντυπωσιακές ταινίες που είδαμε στην παιδική μας ηλικία και των οποίων οι ήρωες μας επηρέασαν για μέρες ή βδομάδες. Οι ταινίες μπορεί να είναι σύντροφοι για μια ολόκληρη ζωή. Κι αν συναντήσεις αυτές τις ταινίες αργότερα, ως ενήλικας, μπορείς να θυμηθείς την παιδική σου ηλικία μέσα απ’ αυτές.
4.Η πολιτιστική διάσταση.
Ο κινηματογράφος είναι ένας χώρος πολιτισμού για το κοινό, όπως είναι τα θέατρα, οι βιβλιοθήκες , οι συναυλιακοί χώροι κλπ και τα παιδιά πρέπει να βιώνουν την κινηματογραφική εμπειρία όπως βιώνουν και τα υπόλοιπα γεγονότα.
Από πολλούς διατυπώνεται η άποψη ότι η ανάγνωση ενός βιβλίου έχει περισσότερη θετική επίδραση στη φαντασία του παιδιού απ΄ ότι η παρακολούθηση μιας ταινίας. Όμως, οι διάφορες μορφές πολιτισμού δεν θα έπρεπε σε καμιά περίπτωση να συγκρίνονται μεταξύ τους, αφού κάθε μία απ΄ αυτές γεννά διαφορετικές εμπειρίες.
Ο κινηματογράφος παρουσιάζει στα παιδιά καινούριες εμπειρίες και τρόπους συμπεριφοράς που θα τα βοηθήσει να ανακαλύψουν ότι η ζωή έχει πολλές πτυχές. Στον κινηματογράφο η φαντασία μπορεί να εξακολουθεί να υπάρχει φτιάχνοντας καινούριους κόσμους χωρίς περιορισμούς.
Ως πολιτιστικός χώρος η κινηματογραφική αίθουσα είναι για τα παιδιά ένας από τους λεγόμενους «τρίτους χώρους», είναι δηλαδή χώρος στον οποίο συναντιούνται έξω απ’ τα πλαίσια του σχολείου ή της οικογένειας σε μια δραστηριότητα από κοινού με τους συνομήλικούς τους.
5.Η κοινωνική διάσταση.
Στην κινηματογραφική αίθουσα τα παιδιά συναντούν και βρίσκονται ανάμεσα σε άλλα παιδιά. Η συνάντηση με φίλους είναι μία από τις πιο αγαπημένες δραστηριότητες των παιδιών και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τα παιδιά του σήμερα, επειδή πολλά απ’ αυτά μεγαλώνουν χωρίς αδέρφια, εργάζονται και οι δύο γονείς τους, σε πολλές περιοχές δεν υπάρχουν ελεύθεροι χώροι για παιχνίδι κλπ. Η καθημερινή ζωή δηλαδή καθορίζεται από διαφορετικές εμπειρίες για τον καθένα.
Ο κινηματογράφος λοιπόν είναι χώρος που προσφέρει εμπειρίες τελείως διαφορετικές απ’ αυτές της καθημερινής ζωής. Μια επίσκεψη στον κινηματογράφο είναι κοινωνικό γεγονός, που διαφέρει από τις συνηθισμένες συναντήσεις με τους συνομηλίκους, είναι δε μια εμπειρία τελείως διαφορετική από εκείνη που προσφέρει η τηλεόραση.
Η ταινία καθεαυτή δεν αποτελεί το μόνο, ούτε πάντα το πιο σημαντικό στοιχείο, γιατί η εμπειρία της κοινωνικότητας που προσφέρει ο κινηματογράφος δημιουργεί νέους, διαφορετικούς κόσμους στα παιδιά και τους νέους.
6.Η πολιτική διάσταση.
Ο Κινηματογράφος για Παιδιά και Νέους, απαιτεί αίσθημα ευθύνης απ’ όλους τους ενήλικες που με οποιοδήποτε τρόπο εμπλέκονται σ’ αυτή τη δραστηριότητα η οποία είναι ταυτόχρονα και πολιτική δραστηριότητα.
Όποιος δραστηριοποιείται σ΄ αυτό το χώρο πρέπει να παλεύει μαζί με τις αρχές και πολλές φορές ενάντια στις αρχές για να δημιουργήσει χώρο για τα παιδιά, να δημιουργήσει οργανισμούς υποστήριξης, να εξασφαλίζει χρήματα, να λαμβάνει υπ’ όψη τις ανάγκες του κοινού, να κουβεντιάζει με τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς και με τα ίδια τα παιδιά.
Η παραγωγή, η διάδοση και η προβολή των ταινιών για παιδιά και νέους είναι ζητήματα εξαιρετικής σπουδαιότητας και συχνά επηρεάζονται απ’ την εικόνα που έχουν οι ενήλικες για τα παιδιά και τους νέους. Με ποια θέματα θέλουμε να τα φέρουμε αντιμέτωπα. Τι είδους απαντήσεις θα θέλαμε να τους δώσουμε. Τι περιμένουμε απ’ αυτά. Σε τι ποσοστά διαλέγουμε ταινίες σε σχέση με την διασκέδαση και την παρουσίαση σοβαρών θεμάτων.
Οι ταινίες για παιδιά είναι καθρέφτης της εποχής. Προτείνουν απαντήσεις σε θέματα που τίθενται σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Οι ταινίες για παιδιά δίνουν επίσης πληροφορίες για την εικόνα που έχει η κοινωνία γι’ αυτά.
Το χειρότερο που θα μπορούσε να κάνει κανείς στα παιδιά είναι να τους στερήσει τις παιδικές ιστορίες. Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να επιδιώκει την πρόωρη ενηλικίωση των παιδιών ή τη συρρίκνωση της εφηβικής περιόδου τους.
